در مقام : رهبرى دينى و رهبرى سياسى ، ناميد . * * * . . . سيد نظير حسين وابستهء فرهنگى اسبق هند در ايران ، در شرح حال : « امام الهند مولانا ابوالكلام » مطالبى را مطرح ساخته كه ترجمهء آن در مقدمهء كتاب : « كوروش كبير » ترجمهء استاد دكترابراهيم باستانى پاريزى نقل شده و ما خلاصه‌اى از آن را در اين مقال مىآوريم . . . . مولانا ابوالكلام آزاد در سال 1888 ميلادى در سرزمين مكه در يك خانوادهء روشن‌فكر به دنيا آمد چنان كه خودش در « تذكره » ( كتابى كه خود آن را در سال 1335 هجرى در زندان نوشته بود ) مىگويد : « از طرف نياكان ، ميهن من دهلى است و از طرف مادر ، وطن بنده سرزمين مُطهّر طيّبه و دارالهجرة سيد الكَونَين و شهرستان نبوت و وحى مىباشد يعنى آن سرزمينى كه قبلهء عبادت‌گزاران عشق و كعبهء نيازمندان شوق به‌شمار است . مولد و منشأ طفوليّت من « وادى غير ذى زرع » عندالبيت الحرام يعنى مكهء معظمه زاده اللَّه شرفاً و كرامة ، محلهء قدوة متصل به باب‌السلام بوده است » . . . . مولانا درس نظاميّه را در جامعهء الازهر قاهره شروع كرد و دورهء ده ساله را در مدت چهار سال به انجام رسانيد و در سنّ چهارده سالگى ، روزنامهء « لسان الصدق » را اداره مىكرد . زمانى كه مولانا 16 ساله بود شخصيت وى از شخصيت‌هاى برجستهء سياسى هندوستان به‌شمار مىرفت ، در كتاب « قول فيصل » كه تأليف مولانا است مىگويد كه بهترين سال‌هاى زندگى خود يعنى روزهاى شباب را فداى آن عشق كردم كه براى جدّ و جهد استقلال هندوستان در دل